تنگه هرمز چگونه ساخته شد؟

تنگه هرمز نتیجه میلیون‌ها سال فعالیت زمین‌ساختی، برخورد صفحات قاره‌ای، تغییر سطح دریاها و فرسایش‌های مداوم است. این فرآیندهای طبیعی به‌تدریج گذرگاهی باریک و عمیق بین ایران و شبه‌جزیره عربستان تشکیل دادند که امروزه به‌عنوان یکی از شریان‌های حیاتی تجارت جهانی، خصوصا ترانزیت نفت شناخته می‌شود.

تنگه هرمز، افزون بر جایگاه مهم اقتصادی و تجاری، از بعد تاریخی و باستان‌شناسی نیز اهمیت بسزایی دارد. این گذرگاه آبی برای نزدیک به ۶ قرن، شاهراه اصلی تجارت دریایی منطقه به شمار می‌رفته است.

در طول سالیان دراز، حکومت‌های استعمارگر زیادی با حمله به جنوب ایران یا پیشروی در ایران و حتی از راه دوستی و مذاکره، سعی بر به دست گرفتن کنترل تنگه هرمز داشته‌اند؛ البته باید گفت در بازه‌هایی از تاریخ نیز موفق بوده‌اند.

در طول تاریخ ایران در سده‌های اخیر، پادشاهان و دولت‌های مختلف مانند کریم‌خان در دوره زندیه، شاه عباس صفوی و پادشاهان پهلوی، درگیری‌های بین‌المللی زیادی با دولت‌های خارجی از جمله آمریکا، اسپانیا، پرتغال و بریتانیا داشته‌اند؛ اما در نهایت ایران تسلط خود را روی تنگه هرمز حفظ کرده است.

درباره دلیل نام‌گذاری تنگه هرمز روایت‌های گوناگونی وجود دارد. برخی بر این باورند که این نام از جزیره هرمز گرفته شده است که در دهانه تنگه قرار دارد. همچنین گفته می شود که نام تنگه هرمز از واژه «هورموغ» گرفته شده که موغ به‌معنای نخل و موغستان به‌معنای نخلستان است.

تنگه هرمز چگونه آبراهی است؟

در دریاها و اقیانوس‌های بزرگ جهان آبراهه‌هایی با موقعیت‌های متفاوت وجود دارند؛ اما از مهم‌ترین خصوصیت آبراه مناسب می‌توان به عرض دهانه آن اشاره کرد. تنگه هرمز آبراهه‌ای با ورودی مناسب برای تردد کشتی‌ها و نفتکش‌های عظیم جهان است. کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز به‌لحاظ اقتصادی، نظامی و سیاسی بسیار اهمیت دارند. در جهان تنگه‌های محدودی با موقعیت راهبردی تنگه هرمز و در این ابعاد وجود دارند.

به‌صورت تقریبی می‌توان گفت حدود ۳۰ درصد از نفت صادراتی جهان در طول روز از تنگه هرمز عبور می‌کند. کشورهای منطقه خاورمیانه مانند ایران، امارات، کویت و عراق که از اعضای اصلی سازمان اوپک هستند، سهم زیادی از تولید نفت خود را از طریق تنگه هرمز به جهان صادر می‌کنند. کشور قطر نیز که بزرگ‌ترین صادر کننده گاز طبیعی مایع در جهان به شمار می‌رود، همه فرآورده‌های صادراتی خود را از تنگه هرمز به کشورهای اروپایی و آمریکایی می‌فرستد.

امکان استفاده و بهره‌برداری از موقعیت و منابع تنگه هرمز در اختیار ایران و عمان است. در شرایط صلح امکان استفاده از تنگه برای تردد کشتی‌ها میسر است؛ اما در زمان‌های خاص، اگر یکی از کشورهای ایران و عمان درگیر جنگ باشند، می‌توانند همه کشتی‌های عبوری از تنگه را پیش از عبور بازرسی کنند. در حالت کلی استفاده از حریم تنگه هرمز برای کشورهای هم جوار با آن مجاز است و امکان به تعلیق درآوردن ترددها برای کشورهای مشرف به تنگه وجود ندارد. در دوران جنگ ایران و عراق نیز کشتی‌ها طبق ضوابطی خاص از این تنگه می‌گذشتند.

عرض تنگه هرمز در باریک‌ترین قسمت ۳۹ کیلومتر (حدود ۲۱ مایل دریایی) و در پهن‌ترین نقاط تا ۹۶ کیلومتر (حدود ۵۲ مایل دریایی) می‌رسد. راه دریایی آن برای مسیر کشتیرانی حدود ۳٫۷ کیلومتر پهنا دارد که کنترل تردد را راحت می‌کند. طول تنگه هرمز به ۱۶۷ کیلومتر (معادل حدود ۱۰۴ مایل) می‌رسد. تنگه هرمز از خلیج فارس عمیق‌تر است و شیب کف آن در جهت شمال به جنوب تغییر می‌کند و افزایش می‌یابد؛ تا جایی که عمق آب در حوالی جزیره لارک ۳۶ متر است و در نزدیکی شبه‌جزیره مسندم از ۱۰۰ متر نیز فراتر می‌رود. این در حالی است که عمیق‌ترین بخش های خلیج فارس از ۹۰ متر عمیق‌تر نیستند. انحنای تنگه هرمز به‌سمت شمال و داخل فلات ایران است و به همین دلیل خط ساحلی بیشتری در کرانه‌های ایران دارد.

تنگه هرمز جهان

تنگه هرمز در طول تاریخ به‌دلیل موقعیت حساسی که دارد، محل منازعه‌های بین‌المللی بوده است. کشور ایران تسلط نظامی بالایی بر تنگه هرمز دارد و وجود جزایر متعدد در این تنگه، این امکان را برای نیروهای نظامی ایران ساده‌تر کرده است. گرچه ایران و عمان هر دو سهم مشترکی از این تنگه دارند؛ اما به‌دلیل وسعت کشور عمان و نیروهای نظامی محدود، در عمل تسلط نظامی ایران روی تنگه هرمز بیشتر است.

در میان تمام گلوگاه‌های دریایی جهان ـ مانند کانال سوئز، باب‌المندب یا کانال پاناما ـ تنگه هرمز از نظر حجم انتقال انرژی جایگاه نخست را دارد. در حالی که کانال سوئز برای تجارت کالاهای کانتینری اهمیت بالایی دارد، هرمز شاهراه اصلی انرژی جهان محسوب می‌شود.

به بیان دیگر، اگر کانال سوئز مسیر تجارت کالاست، تنگه هرمز مسیر «سوخت اقتصاد جهانی» است. اقتصاد صنعتی جهان بدون جریان پایدار انرژی از این منطقه، با اختلال جدی روبه‌رو می‌شود. به صورت کلی تنگه هرمز سومین تنگه پرتردد جهان به شمار می‌رود. خلیج فارس در حدود ۶۰ درصد از ذخایر نفت و ۴۰ درصد از ذخایر گاز جهان را در خود دارد و به این ترتیب می‌توان تنگه هرمز را یکی از بزرگ‌ترین مسیرهای انتقال انرژی در دنیا دانست؛ بنابراین تامین امنیت تنگه هرمز، تاثیر مستقیمی بر تامین منابع انرژی در جهان دارد.

صادرات نفت از تنگه هرمز به بازارهای جهانی در آسیا، آمریکا و اروپای غربی انجام می‌شود. یکی از کشورهای آسیا که بیشترین حجم واردات نفت خود را از طریق تنگه هرمز انجام می‌دهد، کشور ژاپن است. ژاپن بیش از ۷۵ درصد از نفت خام مصرفی خود را از این طریق وارد می‌کند. جابه‌جایی نفت به‌وسیله نفتکش‌های بزرگ با ظرفیتی بیش از دو میلیون بشکه صورت می‌گیرد.

اگر به هر دلیلی تنگه هرمز مسدود و صادرات نفت و فرآورده‌های آن از این مسیر متوقف شود، بازارهای جهانی با کمبودی بالغ بر ۲۰ میلیون بشکه مواجه می‌شوند که این مسئله باعث رشد چشمگیر قیمت هر بشکه نفت در بازار جهانی خواهد شد. در واقع بسته شدن تنگه هرمز به‌معنای توقف صادرات ۹۰ درصد از نفت حوزه خلیج فارس و مختل شدن معامله‌های تجاری این حوزه در سطح جهانی می‌شود.